Tarczyński Hipolit Bogumił, pseud. i krypt.: A. Prawdzic, B.H.T., Tarcza (1851–1892), nauczyciel, urzędnik, literat.
Ur. 11 VIII w Płocku, był synem Kazimierza Jana (1802–1873), budowniczego fortepianów, i jego drugiej żony, Agnieszki z Wachulskich (1815–1870), córki krawca i uczestnika powstania listopadowego, bratem m.in. Władysława Paulina (zob.), a przyrodnim m.in. Franciszka (zob., tu informacje o rodzinie).
W dzieciństwie T. mieszkał w Płocku, a od r. 1862 w Łowiczu. W r. 1870 zdał maturę w gimnazjum realnym we Włocławku. Po uzyskaniu t.r. patentu na nauczyciela szkół rządowych, pracował w szkołach elementarnych m.in. w Drobinie, Niechłoninie (pow. mławski), Boguszynie (pow. płoński) i Osieku (pow. lipnowski). Pod krypt. B.H.T. współpracował od r. 1872 z „Kurierem Warszawskim”, publikując artykuły i korespondencje. Pod koniec t.r. wyjechał do Krakowa, gdzie został redaktorem odpowiedzialnym i wydawcą ukazującego się od 14 XII do stycznia 1873 dwutygodnika gimnazjalnego „Promyczek” (wydano 3 zeszyty). W r. 1874 wrócił do Król. Pol. i w Warszawie podjął pracę w Najwyższej Izbie Obrachunkowej. Opublikował w „Przeglądzie Tygodniowym” (1875 nr 15–17) artykuł O dzisiejszych szkołach i nauczycielach ludowych w kraju naszym. W wydanej nakładem „Przeglądu Tygodniowego” serii książeczek dla ludu (od r. 1880 „Biblioteczka Staszyca”) ogłosił kilkanaście prac, m.in. broszury moralizatorsko-dydaktyczne Pierwsze wiadomości o świecie dla ludu wiejskiego i miejskiego (W. 1876, wyd. 2, W. 1879) i Jakie są obowiązki obywatela (W. 1878) oraz pogadankę Współpracownicy rolnika kret, jeż i nietoperz (W. 1880), a także utwory literackie: opartą na faktach powiastkę Jan Samulczak czyli chciwość ukarana… (W. 1880, wyd. 2 własnym nakładem, W. 1887) i balladę Pokutujący duch złodzieja (W. 1881, wyd. 2, W. 1883, wyd. 3, W. 1888). Własnym nakładem wydał też poradnik Zwierciadło towarzyskich nieprzyzwoitości naszych, do użytku wszystkich, którzy ludźmi być pragną (W. 1879) oraz kolejne opowiadania Co Piotrek z Drobina widział nowego w Łowiczu? Czyli rzecz o strażach ogniowych (W. 1880) i O rozbójniku Florku, kulawym diable i czarownicy Marynie (W. 1885), a także pogadankę Czynniki wytwarzające powszechne bogactwo: ziemia, praca i kapitał, pogadanka z dziedziny gospodarstwa społecznego czyli ekonomii politycznej (W. 1883). W r. 1882 zamieścił w „Nowinach” (nr 147, 149) artykuł Oświata naszego duchowieństwa, szlachty, mieszczan i włościan oraz wszelkich akatolików w XV-tym wieku, będący fragmentem pracy Stan oświaty naszego ludu, czyli gminu od najdawniejszych do dzisiejszych czasów, w połączeniu z jego historią, bytem ekonomicznym i główniejszymi jego prawami, a to w stosunku do cywilizacji i przywilejów możniejszych klas narodu (rkp. w zbiorach rodzinnych). Publikował też artykuły o tematyce historycznej i społecznej, m.in. w tygodniku „Prawda” i „Tygodniku Powszechnym” oraz dwutygodniku dla młodzieży „Świat”, pisał również do „Kaliszanina” i „Kuriera Lubelskiego”. W związku z wizytą francuskiej aktorki Sary Bernhardt w Warszawie napisał jednoaktową krotochwilę Szara Bera (W. 1883), która była wystawiana w teatrzykach ogródkowych, m.in. 12 IX 1883 w «Alhambrze».
W r. 1884 podjął T. pracę na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Zajął się twórczością dla dzieci i w r. 1887 opublikował własnym nakładem zbiór 151 wesołych i pożytecznych zagadek, pytań i żarcików dla dzieci (W.) oraz opowiadanie Gęsi Barnaby czyli jego kiełbie we łbie (W.). Twórczość T-ego skrytykowali w r. 1889 w „Głosie” Mieczysław Brzeziński (nr 7) oraz Antoni Potocki (nr 50). T. wydał jeszcze własnym nakładem popularną powieść o emigracji chłopskiej U nas a w Brazylii (W. [b.r.w.], wyd. 2, W. 1891), również krytycznie ocenioną przez Brzezińskiego („Głos” 1891 nr 27). Opublikował też kolejne utwory dla dzieci: Książeczka z 14 obrazkami dla dzieci wszystkich wyznań i stanów (W. 1891) oraz Skarb w lesie, albo kogo sobie śliczna Cesia za męża wybrała (W. 1891). Ostatnią pracą T-ego było opowiadanie dla młodzieży rozważającej wybór zawodu Jak sobie pościelisz tak się wyśpisz (W. 1892), opatrzone ilustracjami Bronisława Podbielskiego. W rękopisie (w zbiorach rodzinnych) pozostawił kilka prac historycznych oraz fraszkę sceniczną Doktor Tauner (Tanner), czyli czterdziestodniowy głodomorek (rkp. w B. Raczyńskich, sygn. Racz T-175, Racz T-780), wystawianą w r. 1880 w Lublinie (7 X) i Poznaniu (9 X). Zmarł 1 XI 1892 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim.
W zawartym w r. 1878 małżeństwie z Genowefą Stankowską (1837–1916) miał dwoje dzieci.
W „Upominku. Książce zbiorowej na cześć Elizy Orzeszkowej (1866–1891)” (Kr.–Pet. 1893) ukazało się wspomnienie T-ego Pieśń podsłuchana. na kanwie powiastki Jan Samulczak… Karol Hubert Rostworowski oparł dramat „Niespodzianka” (1929).
Bibliogr. Warszawy, III; Enc. Org. (1898–1904), IV; Estreicher W. XIX, III; Jakubek M., Prasa krakowska 1795–1918. Bibliografia, Kr. 2004; Słown. pseudonimów, IV; – Brykalska M., Aleksander Świętochowski redaktor „Prawdy”, Wr.–Gd. 1974; Chmielowski P., Zarys najnowszej literatury polskiej (1864–1897), Kr.–Pet. 1898 s. 457; Hałabuda S. i in., Dramat polski 1765–2005, W. 2014 II; Karczewska A., Czytelnictwo chłopów jako przedmiot inteligenckiego dyskursu w Królestwie Polskim w XIX w. (mszp. pracy doktorskiej na Uniw. Warsz.); Smoleń M., Tarczyńscy i ich zbiory starożytności, „Spotkania z Zabytkami” 2005 nr 3 s. 36–7 (fot.); Stawiarska T., Franciszek Tarczyński (1833–1900), w: Śladami Franciszka Tarczyńskiego. Przeszłość gminy Gozdowo w świetle odkryć geograficznych, Red. T. Kordala, Płock 2008; Warchałowski W., Historia zbiorów Władysława Tarczyńskiego i Muzeum Miejskiego w Łowiczu 1907–1939, Łowicz 1997 (dot. ojca); Wojtylak M., Młodszy brat literat, „Masovia Mater” 1997 nr 9 (45) s. 4; Wronczyński R., Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i gospodarczym, Ł. 1949; Wysocki P., Hipolit Bogumił Tarczyński – życie, twórczość, recepcja (mszp. pracy magisterskiej na Uniw. Warsz.); tenże, Życie i twórczość Hipolita Bogumiła Tarczyńskiego, „Roczniki Łowickie” T. 9: 2011 s. 197–254; Zasztowt L., Popularyzacja nauki w Królestwie Polskim 1864–1905, Wr.–Ł. 1989; – „Przew. Bibliogr.” R. 2: 1879, R. 3: 1880, R. 4: 1881, R. 6: 1883, R. 8: 1885, R. 9: 1886, R. 10: 1887, R. 12: 1889, R. 14: 1891, R. 15: 1892; – Nekrologi z r. 1892: „Dzien. dla Wszystkich” nr 250, 252, „Dzien. Pol.” nr 310, „Gaz. Warsz.” nr 295, „Kur. Poranny” nr 306, „Kur. Warsz.” nr 307, 309, „Przegl. Tyg.” nr 46 (ryc.), „Słowo” nr 245, „Wędrowiec” nr 45, „Zorza” nr 45; – AP w W., Oddz. w Łowiczu: Zbiór W. Tarczyńskiego, sygn. 389 (26 prac T-ego); Muz. w Łowiczu: Zbiory W. Tarczyńskiego, sygn. Łow. D. 2 MNW.
Teresa Stawiarska i Piotr Wysocki